Сүүлийн үед шинэ төрлийн хар нүх илэрсэн тухай мэдээлэл олон улсын шинжлэх ухааны хүрээнд анхаарал татаж байна. Үүнтэй холбоотойгоор хар нүх гэж юу болох, яагаад эрдэмтэд үүнийг маш чухалд тооцдог талаар энгийнээр тайлбарлая.

Хар нүх гэдэг нь сансар огторгуйд орших асар хүчтэй татах хүч бүхий биет юм. Энэ татах хүч нь маш хүчтэй тул гэрэл хүртэл зугтаж чаддаггүй. Ихэнх хар нүх мөхөж буй аварга том одноос үүсдэг бөгөөд гэрэл ч гарч чаддаггүй учраас хүний нүдээр шууд харах боломжгүй. Гэхдээ сонирхолтой нь хар нүх нь нэрнээсээ ялгаатайгаар хар ч биш, нүх ч биш юм.

Хар нүх маш жижиг ч байж болно, эсвэл асар том ч байж болно. Энэ нь түүний үүссэн нөхцөл, массын хэмжээнээс шалтгаалдаг. Эрдэмтдийн таамаглаж буйгаар хамгийн жижиг хар нүх атомын хэмжээтэй байх боломжтой. Гэхдээ ийм жижиг хэмжээтэй ч асар их масстай байж болно. Өөрөөр хэлбэл маш жижиг зайд асар их “жин” агуулагдана гэсэн үг.

Энд “масс” гэдэг нь тухайн биетэд агуулагдах бодисын хэмжээг хэлдэг. Хар нүхний онцлог нь маш их массыг маш жижиг орон зайд шахаж агуулах явдал юм.

Ерөнхийдөө хар нүхийг гурван үндсэн төрөлд ангилдаг.

Одны буюу Stellar хар нүх

Одны хар нүх нь аварга том од мөхөх үед үүсдэг. Ийм төрлийн хар нүхний масс нь ихэвчлэн нарнаас хэд дахин их байдаг бөгөөд зарим нь нарнаас 20 дахин их масстай байж болно.

Судлаачдын үзэж буйгаар манай Тэнгэрийн заадас галактикт ийм төрлийн хар нүх олон мянга, магадгүй саяаар оршин байж болох аж.

Дунд хэмжээний хар нүх

Дунд хэмжээний хар нүх маш ховор тохиолддог. Эрдэмтэд ийм төрлийн хар нүхийг олон жилийн турш хайж судалж байна.

Энэ төрлийн хар нүх нь:

• Одны хар нүх
• Аварга том хар нүх эдгээрийн хоорондох “алга болсон холбоос” байж магадгүй гэж үздэг. Тиймээс дунд хэмжээний хар нүх илрэх бүр шинжлэх ухаанд чухал ач холбогдолтойд тооцогддог.

Аварга том буюу Supermassive хар нүх

Аварга том хар нүх галактик бүрийн төвд байрладаг. Ийм төрлийн хар нүхний масс нь нарнаас сая, бүр тэрбум дахин их байж болно.

Манай Тэнгэрийн заадас галактикийн төвд орших хар нүхийг Sagittarius A* гэж нэрлэдэг.

Энэ хар нүх:

• Нарнаас ойролцоогоор дөрвөн сая дахин их масстай
• Манай галактикийн төвд байрладаг
• Асар хүчтэй татах хүчтэй

Эрдэмтэд галактик бүрийн төвд ийм аварга хар нүх байдаг гэж үздэг бөгөөд энэ нь галактик үүсэх, хөгжихөд чухал нөлөөтэй байж магадгүй аж.

Хар нүх хэрхэн үүсдэг вэ

Эрдэмтдийн үзэж буйгаар хар нүх хэд хэдэн аргаар үүсдэг. Хамгийн түгээмэл нь аварга том од амьдралынхаа төгсгөлд дэлбэрэх үед үүсдэг. Энэ дэлбэрэлтийг супернова гэж нэрлэдэг. Дэлбэрсний дараа үлдсэн одны цөм асар нягтарч, хар нүх үүсдэг байна.

Мөн хамгийн жижиг хар нүх орчлон ертөнц анх үүсэх үед бий болсон байж магадгүй гэсэн онол ч бий. Харин галактикийн төвд орших аварга том хар нүх хэрхэн үүссэн талаар эрдэмтэд одоогоор бүрэн тайлбарлаж чадаагүй хэвээр байна.

Хар нүхийг хэрхэн илрүүлдэг вэ

Хар нүхийг шууд харах боломжгүй. Учир нь гэрэл хүртэл тэндээс гарч чаддаггүй. Гэхдээ эрдэмтэд дараах шинж тэмдгээр илрүүлдэг.

Үүнд:

• Ойролцоох оддын хөдөлгөөн өөрчлөгдөх
• Маш хүчтэй рентген туяа ялгарах
• Гэрлийн чиглэл мурийх

Хар нүхний ойролцоох бодис татагдан ойртох үед:

• Маш их халж
• Гэрэлтэж
• Асар их энерги ялгаруулдаг нь хар нүхийг илрүүлэх хамгийн найдвартай арга болдог.

Хар нүх дэлхийг устгаж чадах уу

Онолын хувьд боломжтой. Гэхдээ бодит байдал дээр ийм эрсдэл байхгүй гэж эрдэмтэд үздэг.

Учир нь:

• Манай нарны аймагт ойрхон хар нүх байхгүй
• Хар нүх сансраар чөлөөтэй тэнэж явдаггүй
• Тэд тогтвортой орчинд байрладаг

Сонирхолтой нь, хэрэв манай нар хар нүх боллоо гэж төсөөлбөл:

• Дэлхий устахгүй
• Гарагууд тойрсоор байх

Харин амьдрал боломжгүй болох учир нь татах хүч нь бараг хэвээр үлддэг аж.

Сонирхолтой баримтууд

• Хар нүхийг Альберт Эйнштейний онолоор анх таамагласан
• 2019 онд анхны хар нүхний бодит зургийг авч чадсан
• Хар нүхний ойролцоо цаг хугацаа удааширдаг
• Хар нүх гэрлийг хүртэл мурийлгадаг
• Манай галактикийн төвд аварга хар нүх бий

Санаа зовох хэрэггүй

Манай нар хар нүх болохгүй. Учир нь хар нүх болохын тулд од маш том байх шаардлагатай. Манай нар ийм хэмжээний од биш юм.

Тиймээс:

• Дэлхий хар нүхэнд сорогдох аюулгүй
• Манай нар хар нүх болохгүй
• Ойрын хэдэн тэрбум жилд санаа зовох зүйлгүй.

Өөрөөр хэлбэл хар нүх бол аюултай биш, харин шинжлэх ухаанд маш сонирхолтой судалгааны объект юм.